برنامه‌ ریزی برای مواجهه با حوادث مرتبط با اسید نیتریک

مقدمه

اسید نیتریک یکی از مواد شیمیایی مهم در صنایع مختلف است که در تولید کودهای شیمیایی، فرآوری فلزات، صنایع شیمیایی، تولید ترکیبات نیتراته و بسیاری از فرایندهای صنعتی کاربرد دارد. استفاده گسترده از این ماده باعث شده است که نگهداری، انتقال، بارگیری و تخلیه آن در بسیاری از مجموعه های صنعتی انجام شود. با این حال اسید نیتریک ماده ای خورنده و اکسید کننده است و در صورت نشت، تماس با مواد ناسازگار یا قرار گرفتن در شرایط نامناسب می تواند حادثه ای جدی ایجاد کند.

برنامه ریزی برای مواجهه با حوادث مرتبط با اسید نیتریک تنها به داشتن کپسول آتش نشانی، دوش اضطراری یا لباس مقاوم شیمیایی محدود نمی شود. یک برنامه مناسب باید مشخص کند چه حادثه هایی ممکن است رخ دهد، چه کسانی اجازه ورود به محدوده خطر را دارند، چگونه هشدار داده می شود، کارکنان از کدام مسیر خارج می شوند، افراد آسیب دیده چگونه کمک دریافت می کنند و پس از پایان شرایط اضطراری چه اقداماتی برای پاکسازی و بررسی علت حادثه انجام خواهد شد. در مواردی مانند خرید اسید نیتریک شیراز مخزن ۱۰۰۰ لیتری نیز توجه به شرایط حمل، نوع مخزن، محل استقرار و برنامه واکنش در شرایط اضطراری باید از همان مرحله تامین و تحویل محصول در نظر گرفته شود.

نکته مهم این است که تمام نشت های اسید نیتریک شرایط یکسانی ندارند. نشت چند قطره از یک ظرف کوچک با پارگی شیلنگ تخلیه تانکر، سرریز مخزن یا آسیب دیدن یک مخزن بزرگ قابل مقایسه نیست. غلظت اسید، مقدار ماده، دما، محل حادثه، وضعیت تهویه، سرعت باد و حضور مواد ناسازگار می توانند شدت خطر را تغییر دهند.

بنابراین هدف از برنامه اضطراری این نیست که برای تمام حوادث یک دستور ثابت نوشته شود. هدف اصلی، ایجاد ساختاری است که افراد بتوانند در مدت کوتاه وضعیت را تشخیص دهند و بدون تصمیم های عجولانه، واکنش متناسب با حادثه را آغاز کنند.

شناخت خطرات اسید نیتریک پیش از وقوع حادثه

اولین مرحله در برنامه ریزی برای مواجهه با حوادث مرتبط با اسید نیتریک، شناخت صحیح ماده است. اسید نیتریک علاوه بر خاصیت اسیدی شدید، یک اکسید کننده قدرتمند نیز محسوب می شود. همین ویژگی سبب می شود رفتار آن با بسیاری از اسیدهای معمولی متفاوت باشد.

اسید نیتریک به خودی خود مانند بنزین یک مایع قابل اشتعال نیست، اما می تواند سوختن بعضی مواد دیگر را تشدید کند. تماس آن با مواد آلی، مواد قابل احتراق، برخی عوامل کاهنده، پودر بعضی فلزات و ترکیبات ناسازگار ممکن است باعث ایجاد واکنش شدید، افزایش دما یا تولید گاز شود.

بخارات اسید و اکسیدهای نیتروژن نیز بخش دیگری از خطر هستند. در بعضی شرایط ممکن است اطراف محل نشت، مه اسیدی یا بخارات زرد تا قهوه ای مشاهده شود. نبود این رنگ نیز به معنی بی خطر بودن هوا نیست. به همین دلیل تکیه کردن فقط بر بو یا مشاهده ظاهری محیط برای تصمیم گیری مناسب نیست.

در برنامه ایمنی باید غلظت های مختلف اسید نیتریک موجود در مجموعه، حجم مخازن، محل انبارش، مسیر لوله ها، پمپ ها، نقاط تخلیه، محل اتصال شیلنگ و نقاطی که احتمال نشت در آنها بیشتر است شناسایی شود. این اطلاعات پایه بسیاری از تصمیم های بعدی خواهد بود.

شناسایی سناریوهای احتمالی حادثه

یک برنامه اضطراری زمانی مفید است که بر اساس حادثه های قابل تصور نوشته شده باشد. عبارت کلی «در صورت نشت اسید اقدام شود» برای یک کارخانه یا انبار مواد شیمیایی کافی نیست.

سناریوها باید با توجه به شرایط واقعی مجموعه طراحی شوند. خرابی آب بند پمپ، شل شدن فلنج، پارگی شیلنگ تخلیه، سرریز مخزن، برخورد لیفتراک با بسته بندی، نشتی شیر، سقوط گالن یا IBC، تصادف تانکر و افزایش غیرعادی فشار یا دما نمونه هایی از این سناریوها هستند.

همچنین باید احتمال تماس اسید نیتریک با ماده ناسازگار بررسی شود. برای مثال نشت اسید روی مواد آلی یا بعضی مواد قابل احتراق می تواند وضعیت را بسیار پیچیده تر از یک نشت ساده روی سطح مقاوم شیمیایی کند.

سناریوی مواجهه انسانی نیز باید جداگانه دیده شود. ممکن است هیچ نشتی بزرگی وجود نداشته باشد اما هنگام نمونه گیری، باز کردن اتصال یا انتقال محصول، اسید روی پوست یا چشم فرد پاشیده شود.

بهتر است برای هر سناریو شدت احتمالی، تعداد افراد در معرض خطر، تجهیزات مورد نیاز، نحوه اعلام هشدار و محدودیت ورود به محدوده مشخص شود. با این روش برنامه اضطراری از یک متن اداری به یک ابزار واقعی برای زمان حادثه تبدیل می شود.

طراحی طرح واکنش اضطراری و زنجیره فرماندهی

در یک حادثه شیمیایی، نبود مسئول مشخص می تواند به اندازه خود حادثه خطرناک باشد. اگر چند نفر به طور همزمان دستورهای متفاوت بدهند، احتمال ورود افراد غیرضروری به منطقه آلوده یا انجام اقدام اشتباه افزایش پیدا می کند.

به همین دلیل باید پیش از وقوع حادثه مشخص شود چه کسی فرمانده عملیات است، مسئول ایمنی چه کسی خواهد بود، چه فردی ارتباط با آتش نشانی و اورژانس را انجام می دهد و چه کسانی اجازه ورود به منطقه خطر را دارند.

نیروهای عادی مجموعه نباید تصور کنند که مشاهده نشت به معنی وظیفه آنها برای متوقف کردن آن است. در بسیاری از حوادث، بهترین اقدام یک کارگر یا کارمند عادی می تواند اعلام خطر، فاصله گرفتن و جلوگیری از ورود دیگران باشد.

اطلاعات تماس افراد کلیدی نیز باید در چند محل قابل دسترس باشد. اگر تمام شماره ها فقط داخل دفتر مدیریتی قرار داشته باشد و همان ساختمان در محدوده حادثه قرار گیرد، این اطلاعات عملا قابل استفاده نخواهد بود.

طرح اضطراری همچنین باید برای ساعات شب، تعطیلات و زمانی که مدیران اصلی حضور ندارند قابل اجرا باشد. مسئول جایگزین و نحوه انتقال فرماندهی باید قبلا تعیین شده باشد. این موارد باید از قبل مشخص باشد تا افراد در زمان حادثه مجبور به تصمیم گیری لحظه ای نشوند.

ارزیابی سریع حادثه و تعیین محدوده خطر

یکی از مهم ترین قسمت های برنامه ریزی برای مواجهه با حوادث مرتبط با اسید نیتریک، ارزیابی اولیه حادثه است. چند دقیقه نخست می تواند تعیین کند که حادثه در همان محدوده کنترل شود یا افراد بیشتری در معرض خطر قرار گیرند.

فردی که حادثه را مشاهده می کند نباید برای بررسی دقیق به محل نشت نزدیک شود. اطلاعات اولیه تا حد امکان باید از محل امن جمع آوری شود. محل نشت، نوع ظرف یا مخزن، مقدار تقریبی ماده، وجود بخار قابل مشاهده، حضور آتش، جهت حرکت بخار و احتمال تماس با مواد دیگر از اطلاعات مهم هستند.

غلظت محصول اهمیت زیادی دارد. اسید نیتریک رقیق، اسید صنعتی با غلظت متوسط و اسیدهای بسیار غلیظ یا دودزا از نظر میزان بخار، واکنش پذیری و شدت پیامد یکسان نیستند.

شرایط محیط نیز باید بررسی شود. نشت در فضای باز با جریان هوای مناسب با نشت در اتاق بسته، زیرزمین، کانال یا محدوده ای با تهویه ضعیف متفاوت است. در فضای باز جهت باد اهمیت زیادی دارد و بهتر است افراد غیرمسئول در خلاف جهت حرکت آلودگی قرار گیرند.

اگر حجم نشت مشخص نیست، بخارات قابل توجه وجود دارد یا اندازه گیری هوا انجام نشده است، محیط نباید بر اساس حدس ایمن تلقی شود. اندازه گیری توسط تجهیزات مناسب می تواند برای تصمیم گیری درباره ورود نیروهای پاسخگو، میزان حفاظت تنفسی و زمان پایان محدودیت ورود استفاده شود.

حادثه باید از نظر امکان گسترش نیز بررسی شود. یک نشت کوچک که در حال ورود به کانال زهکشی است ممکن است از نظر زیست محیطی مهم تر از نشت بزرگ تری باشد که کاملا در یک حوضچه ایمن باقی مانده است.

جدول زیر نمونه ای از دسته بندی سناریوهای مهم در یک برنامه واکنش اضطراری است:

این جدول نباید به عنوان یک دستور ثابت برای تمام کارخانه ها استفاده شود. نوع مخزن، ظرفیت، غلظت اسید، طراحی محوطه و تجهیزات موجود ممکن است کاملا متفاوت باشد.

در نهایت هدف ارزیابی اولیه پاسخ دادن به چند سوال است: چه اتفاقی افتاده، چه چیزی در خطر است، آیا حادثه در حال گسترش است، چه کسانی باید از محل دور شوند و چه سطحی از توان تخصصی برای کنترل حادثه لازم است.

سیستم اعلام هشدار و ارتباطات اضطراری

در زمان حادثه، سرعت انتقال اطلاعات اهمیت زیادی دارد. سیستم هشدار باید به گونه ای باشد که کارکنان معنی هر پیام را بدانند. صدای آژیر بدون آموزش قبلی ممکن است فقط باعث سردرگمی شود.

می توان برای تخلیه عمومی، حادثه شیمیایی و آتش سوزی روش های مشخص اطلاع رسانی در نظر گرفت. پیام ها باید کوتاه و قابل فهم باشند و محل حادثه را تا حد لازم مشخص کنند. هماهنگی میان هشدارهای اضطراری و سیستم‌ های ایمنی محیطی و تهویه محیطی اسید نیتریک نیز اهمیت زیادی دارد، زیرا در صورت انتشار بخارات، عملکرد صحیح تهویه و کنترل محیط می تواند به کاهش گسترش آلودگی و حفاظت بهتر از کارکنان کمک کند.

استفاده از تلفن همراه به تنهایی کافی نیست. ممکن است شبکه تلفن قطع شود، تلفن فرد در دسترس نباشد یا محیط آن قدر پر سر و صدا باشد که تماس شنیده نشود. ترکیب آژیر، سیستم صوتی، بی سیم و روش های داخلی دیگر مطمئن تر است.

در تماس با نیروهای بیرونی نیز باید اطلاعات کاربردی منتقل شود: نام ماده، غلظت تقریبی، مقدار احتمالی، نوع حادثه، وجود مصدوم، حضور آتش و محل دقیق ورود تیم امدادی.

یک فرد مشخص باید مسئول ارتباطات باشد تا چند نفر اطلاعات متفاوت به نیروهای امدادی ندهند. ثبت زمان شروع حادثه، زمان تماس با نیروهای بیرونی و تغییرات مهم نیز برای مدیریت عملیات و بررسی های بعدی ارزش زیادی دارد.

تخلیه، پناه گیری و کنترل تردد

همیشه خروج سریع تمام افراد بهترین تصمیم نیست. اگر نشت در فضای باز رخ داده و بخار در مسیر خروج کارکنان حرکت کند، تخلیه بدون بررسی جهت آلودگی می تواند افراد را به سمت خطر هدایت کند.

مسیرهای خروج باید پیش از حادثه مشخص شده باشند و برای شرایط مختلف مسیر جایگزین وجود داشته باشد. محل تجمع نیز نباید درست کنار مخزن، محل تخلیه تانکر یا در جهت معمول حرکت بخارات انتخاب شود.

در بعضی حوادث ممکن است پناه گیری موقت در یک ساختمان مناسب از عبور افراد در میان هوای آلوده ایمن تر باشد. انتخاب بین تخلیه و پناه گیری باید بر اساس محل انتشار، جهت باد، وضعیت ساختمان و دستور فرمانده حادثه انجام شود.

پس از رسیدن کارکنان به محل تجمع، شمارش افراد اهمیت دارد. نبود یک نفر می تواند نشانه باقی ماندن او در منطقه خطر باشد. ورود خودسرانه افراد برای جستجوی همکار گم شده نباید انجام شود و عملیات نجات باید در اختیار تیم مجهز باشد.

مسئولان نگهبانی نیز باید بتوانند ورودی محوطه را کنترل کنند. در چنین شرایطی حضور رانندگان، پیمانکاران یا افراد کنجکاو در اطراف محل حادثه می تواند مدیریت صحنه را دشوارتر کند.

تجهیزات حفاظت فردی و ورود به منطقه آلوده

انتخاب تجهیزات حفاظت فردی برای اسید نیتریک باید بر اساس نوع کار، غلظت ماده، احتمال پاشش، میزان بخار و مدت حضور انجام شود. یک دستکش یا لباس شیمیایی برای تمام شرایط مناسب نیست.

در عملیات عادی ممکن است تجهیزات حفاظت متناسب با فرایند کافی باشد، اما حادثه شرایط متفاوتی دارد. زمانی که غلظت بخار مشخص نیست یا احتمال آلودگی شدید هوا وجود دارد، حفاظت تنفسی باید بر اساس شرایط واقعی حادثه انتخاب شود و ورود فقط توسط نیروهای آموزش دیده انجام گیرد.

تیم هایی که وارد منطقه با خطر تنفسی جدی یا غلظت نامعلوم می شوند ممکن است به دستگاه تنفسی مستقل با فشار مثبت و لباس محافظ شیمیایی مناسب نیاز داشته باشند. نوع دقیق تجهیزات باید بر اساس ارزیابی خطر و مشخصات فنی سازنده انتخاب شود.

پوشیدن تجهیزات به تنهایی کافی نیست. فرد باید روش استفاده، محدودیت زمان کار، خروج اضطراری و آلودگی زدایی را بداند.

کار در منطقه خطر بهتر است به صورت تیمی انجام شود و نیروی پشتیبان نیز آماده باشد. اگر فردی هنگام عملیات دچار مشکل شود، حضور یک همکار بدون تجهیزات نجات مناسب مشکل را حل نمی کند و حتی ممکن است تعداد مصدومان افزایش پیدا کند.

کنترل نشت اسید نیتریک و جلوگیری از گسترش آن

اولویت نخست در کنترل نشت، متوقف کردن منبع بدون ایجاد خطر بیشتر است. اگر شیر قطع اضطراری یا کنترل از راه دور وجود داشته باشد، می توان بدون نزدیک شدن به محل اصلی از آن استفاده کرد.

در نشت های بزرگ، کارکنان عادی نباید با سطل، پارچه یا وسایل غیرتخصصی به سراغ ماده بروند. اسید نیتریک غلیظ به دلیل خاصیت اکسید کنندگی می تواند با برخی مواد جاذب آلی مانند خاک اره، کاغذ یا پارچه واکنش نامطلوب نشان دهد.

برای حوادث کوچک نیز باید از کیت نشت سازگار با اسیدهای اکسید کننده استفاده شود. هر جاذبی که برای یک اسید معمولی مناسب است لزوما برای اسید نیتریک مناسب نیست.

خنثی سازی نیز همیشه اولین انتخاب نیست. افزودن ماده قلیایی به اسید می تواند گرما ایجاد کند و اگر سرعت یا مقدار افزودن مناسب نباشد احتمال پاشش افزایش پیدا می کند. به همین دلیل خنثی سازی باید فقط طبق روش اجرایی تایید شده و توسط فرد آموزش دیده انجام شود.

در نشت های بزرگ تمرکز اولیه معمولا روی قطع منبع، محصور کردن مایع و جلوگیری از رسیدن آن به فاضلاب، کانال، آب سطحی یا نقاطی است که پاکسازی آنها دشوار خواهد بود.

آتش سوزی و تماس اسید نیتریک با مواد ناسازگار

یکی از اشتباهات رایج این است که چون اسید نیتریک خود یک سوخت معمولی نیست، خطر آن در آتش سوزی ناچیز در نظر گرفته شود. این ماده می تواند احتراق برخی مواد را تشدید کند و در اثر حرارت نیز بخارات و گازهای خطرناک ایجاد شود.

وجود چوب، پارچه، روغن، بعضی حلال ها، مواد آلی، عوامل کاهنده یا سایر مواد ناسازگار در اطراف محل نگهداری می تواند شرایط حادثه را پیچیده کند. به همین دلیل جداسازی مواد ناسازگار یکی از مهم ترین اقدامات پیشگیرانه است.

اگر آتش در نزدیکی مخزن اسید ایجاد شود، دمای مخزن، فشار داخلی و وضعیت سازه باید تحت نظر تیم اضطراری قرار گیرد. خنک کردن ظروف مجاور با روش مناسب ممکن است بخشی از عملیات باشد، اما هدایت مستقیم آب به داخل مخزن اسید کار درستی نیست.

روش اطفا نیز باید با توجه به موادی که واقعا در حال سوختن هستند انتخاب شود، نه فقط نام اسید نیتریک. وجود چند ماده شیمیایی در یک محل ممکن است شرایطی ایجاد کند که روش عادی اطفا مناسب نباشد.

در چنین حوادثی فرمانده صحنه باید بتواند به سرعت اطلاعات انبار و مواد موجود در اطراف حادثه را دریافت کند.

کمک های اولیه و رسیدگی به افراد در معرض اسید

در تماس پوستی یا چشمی با اسید نیتریک، سرعت شروع شستشو اهمیت زیادی دارد. فرد آسیب دیده باید هرچه سریع تر به دوش یا چشم شوی اضطراری مناسب دسترسی پیدا کند و محل تماس با مقدار فراوان آب شسته شود.

لباس آلوده نیز باید با رعایت ایمنی از بدن خارج شود تا تماس ادامه پیدا نکند. فرد کمک کننده باید از تماس ثانویه با اسید جلوگیری کند.

در تماس چشمی، شستشو باید بلافاصله آغاز شود و بررسی پزشکی ضروری است. باقی ماندن برای پیدا کردن محلول خنثی کننده یا داروی خاص نباید باعث تاخیر در شروع شستشو شود.

استنشاق بخارات موضوع مهم دیگری است. فرد باید در صورت امکان بدون به خطر انداختن نجات دهنده به هوای تازه منتقل شود و تحت ارزیابی پزشکی قرار گیرد. بعضی آسیب های تنفسی ممکن است بلافاصله با علائم شدید ظاهر نشوند و مشکل تنفسی چند ساعت بعد بیشتر شود.

به همین علت بهتر شدن ظاهری فرد پس از استنشاق قابل توجه نباید همیشه به معنی پایان خطر تلقی شود. داده ها نشان میدهد که تحت نظر بودن پزشکی در مواجهه های مهم اهمیت دارد. در صورت بلع نیز ایجاد استفراغ عمدی مناسب نیست و باید بلافاصله خدمات پزشکی دریافت شود.

حفاظت از محیط زیست و مدیریت پسماند حادثه

حادثه اسید نیتریک فقط یک مسئله ایمنی کارکنان نیست. ورود مقدار قابل توجه اسید به کانال آب، شبکه فاضلاب یا خاک می تواند مشکلات ثانویه ایجاد کند.

محوطه نگهداری و تخلیه بهتر است دارای سیستم مهار ثانویه باشد تا در صورت نشت، مایع فرصت کمتری برای انتشار پیدا کند. طراحی شیب کف نیز اهمیت دارد؛ کف نباید ماده نشت کرده را مستقیما به سمت فاضلاب عمومی هدایت کند.

آب حاصل از شستشو و عملیات کنترل حادثه نیز باید مورد توجه قرار گیرد. رقیق شدن اسید با آب به معنی بی خطر شدن خودکار آن نیست. این آب ممکن است دارای اسیدیته، نیترات و مواد حل شده از سطوح یا تجهیزات باشد.

پس از کنترل حادثه ممکن است لازم باشد نمونه برداری از مایع جمع آوری شده یا نقاط محیطی انجام شود تا روش مناسب دفع یا تصفیه مشخص شود.

مواد جاذب، لباس یک بار مصرف، تجهیزات آلوده و خاک آلوده نیز نباید همراه زباله عادی دفع شوند مگر اینکه طبق مقررات و ارزیابی مناسب بی خطر بودن آنها مشخص شده باشد.

مسئولیت مدیریت این بخش بهتر است پیش از حادثه بین واحد ایمنی، محیط زیست و مدیریت پسماند مشخص شود.

نتیجه گیری

برنامه ریزی برای مواجهه با حوادث مرتبط با اسید نیتریک مجموعه ای از اقدامات قبل، حین و بعد از حادثه است. شناخت خواص ماده، بررسی سناریوهای احتمالی، تعیین مسئولیت ها، ایجاد سیستم هشدار، طراحی مسیرهای تخلیه، تامین تجهیزات حفاظت فردی و آماده کردن تیم های آموزش دیده اجزای اصلی این برنامه هستند.

در زمان حادثه نیز اولین هدف نباید حفظ تولید یا جلوگیری از هدررفت محصول باشد. حفاظت از جان افراد، جلوگیری از گسترش حادثه و کنترل شرایط از یک محل امن اولویت بیشتری دارد. ورود افراد فاقد آموزش به محدوده نشت می تواند یک حادثه قابل کنترل را به حادثه ای با چند مصدوم تبدیل کند.

نشت اسید نیتریک، انتشار بخار، تماس پوستی، حادثه تانکر و آتش سوزی در اطراف مخازن شرایط یکسانی ندارند. به همین دلیل طرح اضطراری باید با توجه به غلظت، حجم ذخیره، طراحی تجهیزات، نوع بسته بندی و شرایط واقعی هر مجموعه نوشته شود.

وجود تجهیزات مناسب نیز زمانی ارزشمند است که کارکنان روش استفاده از آنها را بدانند. مانورهای منظم، بازرسی تجهیزات، اصلاح نقاط ضعف و بررسی دقیق حوادث و شبه حوادث باعث می شود برنامه ایمنی به مرور کامل تر شود.

در نهایت، یک مجموعه آماده لزوما مجموعه ای نیست که هیچ حادثه ای در آن رخ نمی دهد؛ بلکه مجموعه ای است که خطرات خود را شناخته، برای شرایط غیرعادی از قبل تصمیم گرفته و اجازه نمی دهد آشفتگی و واکنش های عجولانه، پیامد یک حادثه را بزرگ تر کند.